Η ψυχοθεραπεία είναι ένας χώρος που θέλουμε να προσφέρει ασφάλεια, κατανόηση και σταδιακή επεξεργασία δύσκολων βιωμάτων. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου άνθρωποι περιγράφουν εμπειρίες στις οποίες κάτι «έσπασε»:
ένας απότομος τόνος φωνής, ακαμψία, ειρωνεία, ακύρωση των λεγομένων και του συναισθήματος του θεραπευόμενου που τους οδήγησε σε αιφνίδια λήξη της συνεργασίας.
Πολλοί φεύγουν από τέτοιες εμπειρίες μπερδεμένοι, με ερωτήματα όπως:
«Μήπως φταίω εγώ;», «Μήπως είμαι υπερβολικός/ή;», «Έτσι είναι η θεραπεία και δεν το αντέχω;»
Αυτό το άρθρο γράφτηκε για να βάλει πλαίσιο.
Όχι για να κατηγορήσει, αλλά για να ξεκαθαρίσει:
-
τι είναι η ρήξη στη θεραπευτική σχέση,
-
πότε μια ρήξη μπορεί να δουλευτεί θεραπευτικά,
-
πότε όμως η θεραπεία παύει να είναι ασφαλής,
-
και τι μπορείς να κάνεις τόσο μέσα στη θεραπεία όσο και αν τελικά η συνεργασία λήξει απότομα.
Τι είναι η ρήξη στη θεραπευτική σχέση
Η θεραπευτική σχέση (ή θεραπευτική συμμαχία) βασίζεται σε τρεις άξονες:
-
τη συναισθηματική σύνδεση,
-
τη συμφωνία στους στόχους,
-
τη συνεργασία στον τρόπο εργασίας.
Μια ρήξη εμφανίζεται όταν, για οποιονδήποτε λόγο, ένας ή περισσότεροι από αυτούς τους άξονες διαταράσσονται.
Μπορεί να είναι κάτι μικρό ή κάτι έντονο:
-
ένα σχόλιο ή αντίδραση που πληγώνει,
-
μια αίσθηση ότι δεν ακούγεσαι,
-
μια στάση που βιώνεται ως επικριτική ή αυστηρή.
Οι ρήξεις δεν είναι από μόνες τους πρόβλημα.
Αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι κάθε ζωντανής σχέσης και συχνά, όταν επεξεργάζονται σωστά, γίνονται βαθιά θεραπευτικές.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει ρήξη, αλλά πώς θα αντιμετωπιστεί.
Πότε όμως η θεραπευτική σχέση παύει να είναι ασφαλής
Υπάρχουν στιγμές που αυτό που συμβαίνει δεν είναι απλώς μια δύσκολη στιγμή.
Κόκκινες σημαίες μπορεί να είναι:
-
επαναλαμβανόμενος απότομος ή επιθετικός τόνος,
-
ακαμψία και έλλειψη διαλόγου,
-
ειρωνεία ή υποτίμηση,
-
μετατόπιση ευθύνης όταν εκφράζεται παράπονο,
-
ακύρωση του βιώματος με φράσεις όπως
«τα μεγαλοποιείς», «είσαι πολύ ευαίσθητος/η», «αυτό είναι δική σου προβολή».
Όταν ο θεραπευτής δεν αντέχει να δώσε χώρο στο παράπονο,
όταν η εξουσία υπερισχύει της σχέσης,
τότε η θεραπεία παύει να λειτουργεί ως χώρος ασφάλειας.
Gaslighting μέσα στη θεραπεία
Το gaslighting περιγράφει μια δυναμική όπου το άτομο οδηγείται να αμφισβητεί τη μνήμη, την αντίληψη ή το συναίσθημά του.
Στο θεραπευτικό πλαίσιο αυτό μπορεί να εμφανιστεί πιο ύπουλα:
-
όταν κάθε αντίδραση ερμηνεύεται μονοδιάστατα ως «αντίσταση»,
-
όταν το συναίσθημα ακυρώνεται αντί να διερευνηθεί,
-
όταν η θεωρία χρησιμοποιείται για να σιωπήσει η εμπειρία.
Η θεραπευτική γλώσσα δεν είναι επικίνδυνη από μόνη της.
Είναι επικίνδυνη όταν χρησιμοποιείται χωρίς ενσυναίσθηση και διάλογο.
Πώς αντιδρά το νευρικό σύστημα
Όταν ο χώρος που υποτίθεται ότι είναι ασφαλής γίνεται απρόβλεπτος, το νευρικό σύστημα συχνά περνά σε:
-
πάγωμα («κλείνω, δεν μιλάω»),
-
υπερπροσαρμογή («πες μου τι να κάνω για να μη θυμώσεις»),
-
αποφυγή («δε θέλω να ξανακάνω θεραπεία»).
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είσαι “έτοιμος/η” για θεραπεία.
Σημαίνει ότι χρειάζεται αποκατάσταση της αίσθησης ασφάλειας.
Τι να κάνεις αν συμβεί κάτι δύσκολο μέσα στη θεραπεία
Αν μέσα στη συνεδρία συμβεί κάτι που σε ταράζει, στόχος δεν είναι να «το λύσεις σωστά», αλλά να μείνεις συνδεδεμένος/η με τον εαυτό σου.
1) Ρύθμιση στο εδώ-και-τώρα (30–60’’)
Πριν απαντήσεις:
-
πάρε 1–2 πιο αργές ανάσες,
-
νιώσε τα πόδια στο πάτωμα,
-
πες από μέσα σου: «Τώρα είμαι σε συναγερμό. Δεν χρειάζεται να το λύσω σε 10 δευτερόλεπτα».
(Αυτό δεν “δικαιολογεί” τον άλλον. Σε βοηθά να μη χάσεις τη σύνδεση με τον εαυτό σου.)
2) Ονομάτισε την εμπειρία
Δοκίμασε φράσεις όπως:
-
«Τώρα όπως μιλάς/μιλάτε, το σώμα μου κλείνει/σφίγγεται.»
-
«Όταν ανέβηκε ο τόνος, φοβήθηκα και μπερδεύτηκα.»
-
«Αυτό που άκουσα, το ένιωσα σαν ακύρωση.»
-
«Τώρα νιώθω μπερδεμένος/η και όχι βοηθημένος/η.»
-
«Αυτή η φράση με έκανε να νιώσω μικρός/ή.»
-
«Νιώθω ότι δεν με καταλαβαίνεις/ετε αυτή τη στιγμή.»
-
«Κάτι εδώ μου φαίνεται άδικο, αλλά δεν ξέρω ακόμα πώς να το πω.»
-
«Δεν νιώθω ασφαλής να συνεχίσω έτσι.»
Δεν χρειάζεται να έχεις δίκιο.
Χρειάζεται να είσαι αληθινός/ή με το πώς το βιώνεις.
3) Κάνε σαφές αίτημα (τι χρειάζεσαι τώρα)
Εδώ πολλοί άνθρωποι σταματούν.
Όμως το αίτημα δεν είναι απαίτηση: είναι πληροφορία.
Παραδείγματα ήπιων, καθαρών αιτημάτων:
-
«Θα ήθελα να μιλήσουμε πιο ήρεμα.»
-
«Χρειάζομαι να το πάμε λίγο πιο αργά.»
-
«Θα ήθελα να ακουστώ χωρίς να νιώθω ότι ακυρώνομαι.»
-
«Μπορείτε να μου εξηγήσεις/ετε πώς το βλέπεις/ετε, χωρίς να νιώθω ότι φταίω / χωρίς να ακυρώνεται το βίωμά μου;»
-
«Χρειάζομαι λίγη κατανόηση πριν πάμε σε ερμηνείες.»
-
«Θέλω να μιλήσουμε για το πώς νιώθω μαζί σας αυτή τη στιγμή.»
Το πιο σημαντικό στοιχείο είναι η αντίδραση του θεραπευτή.
Ένας επαρκής θεραπευτής συνήθως δείχνει διάθεση να καταλάβει, να αναλάβει μέρος της ευθύνης όπου χρειάζεται και να δουλέψει τη ρήξη.
Αν αντί γι’ αυτό βλέπεις επίμονα:
-
άμυνα, επίθεση, ειρωνεία,
-
μετατόπιση ευθύνης («εσύ φταις που το παίρνεις έτσι»),
-
απειλή διακοπής επειδή μίλησες,
τότε δεν είσαι σε «ρήξη που θεραπεύεται». Είσαι σε περιβάλλον που χρειάζεται όρια.
Αν δυσκολεύεσαι πολύ να μιλήσεις
Ακόμα και αυτά αρκούν:
-
«Δυσκολεύομαι να μιλήσω τώρα.»
-
«Κάτι εδώ δεν μου κάνει καλό.»
-
«Θέλω λίγο χρόνο να το σκεφτώ.»
Η σιωπή δεν είναι αποτυχία, όταν συνοδεύεται από επίγνωση.
Το πιο σημαντικό σημείο
Δεν κρίνεται μόνο τι είπες.
Κρίνεται πώς ανταποκρίθηκε ο θεραπευτής.
Ένας θεραπευτής που μπορεί να σταθεί θεραπευτικά:
-
θα επιβραδύνει,
-
θα ρωτήσει,
-
θα αντέξει τη δυσκολία,
-
δεν θα σε κάνει να νιώσεις λάθος επειδή μίλησες.
Αν αντί γι’ αυτό νιώσεις:
-
πίεση,
-
άμυνα,
-
ειρωνεία,
-
ή απειλή διακοπής,
τότε το πρόβλημα δεν είναι ο τρόπος που το είπες.
Και αν τελικά η συνεργασία λήξει απότομα; Πώς το διαχειρίζεσαι
Η απότομη λήξη θεραπείας μπορεί να μοιάζει με μικρο-εγκατάλειψη, ειδικά όταν υπάρχουν ήδη βιώματα απόρριψης ή εγκατάλειψης.
Η δεοντολογία της ψυχοθεραπείας διαχωρίζει τον υπεύθυνο τερματισμό από την εγκατάλειψη, τονίζοντας τη σημασία της ομαλής μετάβασης και της φροντίδας για συνέχεια όπου χρειάζεται.
1) Δώσε όνομα στο πένθος
Μπορεί να πονάει όχι μόνο ο άνθρωπος, αλλά και:
-
η ελπίδα που είχες,
-
ο χρόνος, τα χρήματα και το άνοιγμα που επένδυσες,
-
η ντροπή που ενεργοποιήθηκε,
- η αίσθηση ότι κάτι κόπηκε πριν ολοκληρωθεί.
Το πένθος δεν χρειάζεται δικαιολογία για να υπάρχει.
Το πένθος υπάρχει επειδή υπήρξε σχέση.
2) Γράψε μια «επιστολή κλεισίματος» (ακόμα κι αν δεν σταλεί)
Σε 10–15 λεπτά, χωρίς λογοκρισία, απάντησε γραπτώς:
-
Τι συνέβη αντικειμενικά;
-
Πώς ένιωσα στο σώμα και στο συναίσθημα;
-
Τι χρειάστηκα και δεν πήρα;
-
Τι θα ήθελα να είχε ειπωθεί διαφορετικά;
-
Τι παίρνω μαζί μου ως γνώση ή όριο για την επόμενη θεραπευτική σχέση;
Η επιστολή αυτή δεν είναι για το άλλο άτομο.
Είναι για να μη μείνεις εσύ ανοιχτή,-ός.
3) Αν είναι εφικτό, ζήτησε μια τελευταία συνεδρία
Αν το νιώθεις ασφαλές και εφικτό, μπορείς να ζητήσεις μια τελευταία συνεδρία με σαφή στόχο το κλείσιμο.
Παράδειγμα διατύπωσης:
«Θα ήθελα μία τελευταία συνεδρία για να γίνει ένα κλείσιμο και μια ανασκόπηση της πορείας μας, ώστε να υπάρξει ομαλή μετάβαση.»
Ακόμα κι αν ο/η ψυχοθεραπευτής-τρια αρνηθεί, η πρόθεσή σου μετράει:
εσύ προσπάθησες να δώσεις νόημα, συνέχεια και φροντίδα στη διαδικασία.
4) Μην το χρησιμοποιήσεις ως απόδειξη δικής σου ανεπάρκειας
Ένα από τα πιο ύπουλα επακόλουθα είναι η εσωτερική αφήγηση:
-
«Δεν τα καταφέρνω ούτε στη θεραπεία.»
-
«Κάτι λάθος έχω.»
-
«Αν ήμουν πιο εύκολος άνθρωπος…»
Η λήξη μιας θεραπευτικής σχέσης δεν ορίζει την αξία σου,
ούτε την ικανότητά σου να θεραπευτείς.
Ορίζει μόνο ότι:
αυτή η σχέση, σε αυτή τη φάση, με αυτόν τον άνθρωπο, δεν μπόρεσε να σε κρατήσει με ασφάλεια.
5) Προστάτευσε τη σχέση σου με τη θεραπεία γενικά
Πολλοί άνθρωποι, μετά από μια τέτοια εμπειρία, λένε:
«Δεν θέλω να ξανακάνω ψυχοθεραπεία.»
Αυτό συχνά δεν σημαίνει άρνηση της θεραπείας.
Σημαίνει φόβο επανάληψης του τραύματος.
Μπορείς:
-
να πάρεις χρόνο πριν ξαναξεκινήσεις,
-
να μιλήσεις γι’ αυτή την εμπειρία με έναν νέο θεραπευτή από την αρχή,
-
να ζητήσεις ρητά αργό ρυθμό και ξεκάθαρα όρια.
Η θεραπεία δεν είναι χώρος όπου παραδίδεις τον εαυτό σου άνευ όρων.
Είναι χώρος όπου συνδημιουργείς ασφάλεια.
6) Μετάτρεψε την εμπειρία σε εσωτερική πυξίδα
Όσο δύσκολο κι αν ήταν, μπορεί να σου άφησε κάτι πολύτιμο:
-
καλύτερη αίσθηση του τι δεν σου ταιριάζει,
-
πιο καθαρή επίγνωση των ορίων σου,
-
μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στα σήματα που σου δίνει το σώμα σου.
Αυτό δεν «δικαιώνει» την εμπειρία.
Αλλά σε δυναμώνει για την επόμενη.
Κλείνοντας
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι επιτυχής επειδή αντέχεις.
Είναι επιτυχής όταν χωράς.
Και αν κάποια στιγμή χρειάστηκε να φύγεις για να μη μικρύνεις άλλο,
αυτό δεν είναι αποτυχία θεραπείας.
Είναι πράξη αυτοπροστασίας.
